Meten als sleutel uit het stikstofslot

‘Praktijkinitiatief PAVEX (Peelproof) toont aan dat bedrijfsspecifieke doelsturing aansluit op de koers van het nieuwe kabinet’

Met het coalitieakkoord van 26 januari 2026 wil het nieuwe kabinet volop inzetten op het doorbreken van het stikstofslot. Doelen voor 2030 en 2035, miljardeninvesteringen en een gebiedsgerichte aanpak moeten vergunningverlening weer mogelijk maken. Tegelijk klinkt één boodschap steeds nadrukkelijker door: generieke maatregelen alleen zijn niet meer genoeg. De praktijk vraagt om bedrijfsspecifieke doelsturing, gebaseerd op aantoonbare emissiereductie. “En dat is precies de richting waar de sector al langer naartoe beweegt,” aldus Harm van der Zanden, specialist Veehouderij & Emissiemonitoring bij Connecting Agri & Food. “Niet sturen op aannames of gemiddelde modellen, maar op wat er op een individueel bedrijf daadwerkelijk gebeurt.”

Precies daar raakt beleid aan lopende praktijkinitiatieven zoals PAVEX – Maatwerk in de Peel. Niet als theoretisch model, maar als concrete pilot waarin dagelijks wordt gemeten, gestuurd en geleerd.

PAVEX laat geen aannames maar aantoonbare prestaties zien

Jarenlang draaide vergunningverlening om middelvoorschriften: vaste technische maatregelen die op papier emissie zouden reduceren. De werkelijkheid is weerbarstiger. Geen enkel bedrijf is gelijk, en juist dat verschil bepaalt waar emissies ontstaan én waar reductie mogelijk is. “Als je iedereen langs dezelfde meetlat legt, doe je geen recht aan vakmanschap”, zegt Harm. “Terwijl juist die verschillen bepalen waar ruimte zit.” Binnen PAVEX wordt daarom niet één onderdeel geïsoleerd bekeken, maar de volledige stikstofkringloop: van stal tot mestverwerking en van land tot lucht. Op het melkveebedrijf in de Peel worden emissies van ammoniak en methaan continu gemeten, gecombineerd met data over meststromen, vergisting en bemesting. Volume en concentratie worden gevolgd, zodat zichtbaar wordt waar verliezen optreden en waar winst te halen is. Connecting Agri & Food verzorgt in dit project de realtime metingen op het erf. Connecting Agri & Food levert de meetapparatuur en de Slimme Stal software. Door die bedrijfsspecifieke metingen te combineren met bestaande systemen zoals de Kringloopwijzer ontstaat een beeld dat verder gaat dan modelberekeningen alleen. “Meten vervangt rekenen niet”, benadrukt de specialist, “maar het maakt de uitkomsten wel realistischer en betrouwbaarder.”

Meten is sturen

De kracht van deze aanpak zit niet alleen in het inzicht achteraf, maar vooral in het handelingsperspectief dat het dagelijks oplevert. Als emissies stijgen, wordt dat zichtbaar. En wat zichtbaar is, kun je bijsturen. “Meten is geen afrekeninstrument,” aldus Harm. “Het is stuurinformatie. Je ziet waar het knelt en waar je met relatief kleine aanpassingen verschil kunt maken.” Dat maakt emissiereductie onderdeel van vakmanschap. Niet langer een verplicht nummer achteraf, maar een continu proces waarin managementkeuzes direct effect hebben. Voer, stalhygiëne, mestverwerking en aanwending op het land grijpen in elkaar. Door die samenhang meetbaar te maken, ontstaat ruimte om gericht te verbeteren.

Techniek ondersteunt, de boer stuurt

De pilot laat ook zien dat emissiemanagement verder gaat dan alleen techniek. Emissiearme stalsystemen, monomestvergisting en meststripping spelen een belangrijke rol, maar ze functioneren pas optimaal als ze onderdeel zijn van een integraal bedrijfsmanagement. “Techniek is een middel, geen doel. Uiteindelijk bepaalt de ondernemer hoe effectief een systeem wordt ingezet.”

Dat sluit aan bij een bredere beweging in de sector: de verschuiving van ‘de vloer’ naar ‘de boer’ maakt het verschil. Managementmaatregelen zoals sturen op rantsoen, melkureum en stalhygiëne blijken effectief, betaalbaar en snel toepasbaar. Mits ze meetbaar zijn en juridisch geborgd kunnen worden.

Juridische borging als volgende stap

Harm: “Dan komen we bij het meest cruciale onderdeel: zijn de gemeten reducties juridisch houdbaar?” Binnen PAVEX wordt daarom nadrukkelijk gekeken naar de vertaling van data naar vergunningverlening. Niet alleen technisch en wetenschappelijk, maar ook juridisch. “Als je wilt dat doelsturing echt gaat werken, moet je vanaf dag één nadenken over borging. Data moet niet alleen kloppen, maar ook standhouden.”

Het projectteam bestaat uit meer dan alleen meet- en kennispartijen. Naast Connecting Agri & Food en WUR Vredepeel, die respectievelijk de stalmetingen, data-integratie en wetenschappelijke validatie verzorgen, borgt TAUW de betrouwbaarheid van de meetdata. Juristen en beleidsadviseurs toetsen of deze aanpak kan bijdragen aan doelvoorschriftenvergunningen die standhouden bij de rechter.

Dat is precies de beweging die het nieuwe kabinet inzet: van generiek naar gebiedsgericht, van aannames naar onderbouwde prestaties.

Slimme Stal als digitale ruggengraat

Om die continue stroom aan meetdata bruikbaar te maken, is digitale ondersteuning onmisbaar. Binnen PAVEX vormt Slimme Stal de softwarematige ruggengraat waarin meetgegevens samenkomen, inzichtelijk worden gemaakt en gekoppeld worden aan bedrijfsprocessen.

“Zonder goede data-infrastructuur blijft meten een los onderdeel. De kracht zit juist in het samenbrengen van gegevens tot overzicht en grip.” Niet als doel op zich, maar als hulpmiddel om complexe informatie terug te brengen tot stuurinformatie. Voor de veehouder, voor adviseurs en uiteindelijk ook voor overheden die moeten beoordelen of emissiereductie aantoonbaar en blijvend is.

Van pilot naar beleid

In het vierde kwartaal van 2025 is het meetsysteem geïnstalleerd en getest. In 2026 wordt een volledig kalenderjaar gemeten, zodat seizoensinvloeden worden meegenomen. De analyse volgt in 2027. De ambitie is helder: een reproduceerbare aanpak ontwikkelen die laat zien dat bedrijfsspecifieke doelsturing werkt. “Dit project gaat niet over één bedrijf”, besluit Harm. “Het gaat over laten zien dat meten, sturen en borgen samen een werkbaar alternatief vormen voor generieke regels.” Niet door regels los te laten, maar door ze slimmer in te richten. Meten, sturen en borgen vormen daarbij de sleutel. Als beleid en praktijk hier samen optrekken, komt er weer perspectief voor vergunningverlening én voor ondernemers die aantoonbaar beter presteren. “En dat is hard nodig. Voor boeren, voor overheden en voor het vertrouwen in een aanpak die écht werkt.”